W artykule zaprezentowano wyniki badań archeologicznych na stanowisku Kalisz-Stare Miasto 13 – na terenie wczesnośredniowiecznej osady rzemieślniczo-handlowej, położonej w sąsiedztwie grodu Kalisz-Zawodzie. Głównym celem prac było rozpoznanie struktury przestrzennej stanowiska i jego chronologii oraz określenie funkcji odsłoniętych obiektów archeologicznych (łącznie ponad 80). Trzy z nich (obiekty nry 8, 63 i 75) zidentyfikowano jako pracownie szklarskie. Skoncentrowano się na omówieniu ich pozostałości oraz znalezisk związanych z tą działalnością. W obiektach tych oraz w warstwach kulturowych stanowiska zarejestrowano ponad 1000 fragmentów tygli ceramicznych z naciekami różnobarwnego szkła, relikty pieców i palenisk, a także kilkaset gotowych i wadliwych wyrobów szklanych (m.in. paciorków, pierścionków, obrączek) oraz półproduktów (prętów, nitek i brył szkła). Obiekt nr 75 zinterpretowano jako wysoko wyspecjalizowaną pracownię szklarską ze śladami trzech pieców oraz wieloma zabytkami ruchomymi. Znalezione ułamki szkła mogą wskazywać na produkcję związaną z architekturą sakralną. Datowanie obiektów określono na podstawie analizy ceramiki i monet na koniec XI i XII w. Autorzy podkreślili konieczność przeprowadzenia dalszych analiz specjalistycznych (m.in. technologicznych i surowcowych), które umożliwią pełniejsze rozpoznanie charakteru produkcji i ewentualnego wytopu szkła na tym stanowisku.

Publikacja ta stanowi zwieńczenie badań archeologicznych prowadzonych na wyspie Murano, w rejonie kościoła Świętych Marii i Donata oraz jego baptysterium od lat sześćdziesiątych XX w., w ramach polsko-włoskiej współpracy. Składa się z opracowań na temat odkrytych tu reliktów architektonicznych, pozostałości nowożytnego cmentarza oraz wielu kategorii pozyskanych zabytków ruchomych, m.in. ceramiki i szkła. Mimo iż doszło do nieodwracalnej degradacji części terenowej dokumentacji archeologicznej oraz do rozproszenia znalezisk, przeprowadzono rozmaite analizy i dokonano reinterpretacji dawnych ustaleń.

This article presents the first comprehensive study of metal casting moulds from the Bronze Age and Early Iron Age discovered within present-day Poland. These artefacts, primarily made of tin bronze and unalloyed copper, were used in the direct casting of socketed axes, ornaments, and weapons. Drawing on recent discoveries, the study examines their technological characteristics, metal composition, and spatial distribution. Particular attention is given to manufacturing techniques of metal casting moulds, including lost-wax and ceramic mould-based methods. Comparative analysis places Polish finds within the broader Central European context, revealing shared technological traditions and regional variation. Experimental data support the interpretation that metal moulds were used for repeated direct casting, contradicting earlier views that they served only for model production. The concentration of finds in western Poland, often deposited in hoards of metals and in aquatic contexts, suggests diverse depositional practices of the metal moulds. This study not only expands the empirical base for understanding prehistoric metal casting in Poland but also contributes to ongoing discussions on metallurgical activities in Bronze and Early Iron Age Europe.

Artykuł dedykowany Pani prof. dr hab. Marii Dekównie z okazji dziewięćdziesięciolecia urodzin. Zaprezentowano w nim sylwetkę, dokonania oraz zainteresowania naukowe Pani Profesor. Koncentrowały się one na wczesnosredniowiecznym szkle, szklarstwie oraz złotnictwie i biżuterii. Ogromną zasługą Pani Profesor jest wieloletnia (do końca 2023 r.) działalność w Redakcji „Archeologii Polski”, czasopisma ważnego nie tylko dla wydawcy (Instytutu Archeologii i Etnologii PAN), ale też dla całego, środkowo-europejskiego środowiska badaczy.

Artykuł poświęcony jest analizie szkieł sodowych z wczesnośredniowiecznych stanowisk archeologicznych na ziemiach polskich, przeprowadzonej na podstawie dostępnych wyników badań składu pierwiastkowego. Omówiono dotychczasowy stan wiedzy oraz przedstawiono przegląd klasyfikacji chemicznych szkła stosowanych w literaturze wschodnio- i zachodnioeuropejskiej. Podjęto próbę ponownej interpretacji danych według systemu klasyfikacyjnego używanego w badaniach zachodnioeuropejskich. Wyodrębniono grupy szkieł wytopionych na sodzie mineralnej, z których najliczniejszą stanowi HIMT2 oraz szkła sodowe popiołowe, wśród których dominujące są tworzywa należące do grupy mezopotamskiej 1. Wskazano też na konieczność dalszych badań uwzględniających pierwiastki śladowe, w celu rozpoznania skali recyklingu szkła.

Recenzowana monografia stanowi zwieńczenie dotychczasowych zainteresowań badawczych autorki. Jest też podsumowaniem jej wieloletnich studiów nad historią krakowskiej archeologii w XIX i na początku XX w. Do rekonstrukcji tych zagadnień posłużył bogaty i różnorodny materiał archiwalny (m.in. listy, referaty, pisma, dokumentacja fotograficzna) oraz dawne publikacje. Tekst wzbogacono licznymi, barwnymi cytatami źródłowymi. Cała praca tworzy opowieść spójną i wciągającą, a przy tym napisaną bardzo przystępnie.

Omawiana książka prezentuje odnaleziony, w obrębie dawnego jeziora Nidajno na Mazurach, depozyt unikatowych elementów uzbrojenia i osobistego wyposażenia wojowników z okresu rzymskiego. Odkrycie to świadczy o praktykowaniu w tym czasie przez ludność kultury bogaczewskiej (z zachodniobałtyjskiego kręgu kulturowego), zwyczaju ceremonialnego składania w środowisku wodnym darów w postaci broni i przedmiotów o charakterze prestiżowym, często uprzednio intencjonalnie niszczonych. Zawiera też rozważania nad zróżnicowaniem stylistycznym zabytków ze schyłku starożytności z Europy Środkowej, a także nad naturą relacji między ludami Barbaricum a państwem rzymskim. To angielskojęzyczna wersja publikacji A. Rzeszotarskiej-Nowakiewicz z 2021 roku.

W artykule porównano skład chemiczny mas ceramicznych wczesnośredniowiecznych naczyń białych, pochodzących z trzech ośrodków polsko-ruskiego pogranicza: kompleksów osadniczych w Czermnie nad Huczwą i w Gródku Nadbużnym oraz zespołu rezydencjonalno-sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie. Celem analiz było określenie proweniencji surowców oraz ustalenie miejsc produkcji ceramiki białej odkrytej na tych stanowiskach, a także powiązanie ewentualnych różnic w składzie chemicznym ze stylistyką i morfologią naczyń oraz z ich datowaniem. Na podstawie obserwacji mikroskopowych i uzyskanych wyników ustalono, że surowcem użytym do produkcji większości badanych wyrobów były gliny kaolinitowe, przypuszczalnie ze złóż w okolicach Rawy Ruskiej i Potylicza (w dzisiejszej Ukrainie). Stwierdzono, że od pocz. XI w. do końca XIII w. mogły być one pozyskiwane w różnych miejscach tego samego złoża. Potwierdzono zbieżność cech surowców użytych do wyrobu trzech naczyń nowożytnych z Gródka z częścią analizowanej ceramiki wczesnośredniowiecznej oraz wskazano Chełm jako miejsce produkcji naczynia szkliwionego odkrytego w Czermnie. Ustalono też, że niektóre wyroby z Czermna i Chełma najprawdopodobniej zostały uformowane z glin węglanowych, zawierających znaczną ilość tlenku wapnia, zalegających w pobliżu tych ośrodków.

Stanowisko eponimiczne kultury świderskiej – Świdry Wielkie I było badane na początku XX w. przez Stefana Krukowskiego oraz Ludwika Sawickiego. W wyniku tych prac pozyskano liczne materiały krzemienne, będące podstawą do wydzielenia „przemysłu świderskiego”, który stanowił bazę dla wyróżnienia kultury świderskiej i „cyklu mazowszańskiego”. Zabytki pochodzące z badań L. Sawickiego znajdują się w kolekcji Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Celem artykułu jest zestawienie informacji prezentowanych w publikacjach przez obu badaczy z wnioskami z przeprowadzonej obecnie analizy tych materiałów. Nowe spojrzenie na ten archiwalny zbiór pozwoliło na ocenę znalezisk w kontekście wytwórczości krzemieniarskiej prowadzonej na tym terenie w pradziejach, a stanowiącej podstawę do wydzielenia tytułowego „przemysłu”.

Wspomnienie o zmarłym w 2025 r. Profesorze Zenonie Woźniaku. Był on niekwestionowanym znawcy problematyki kultury celtyckiej w Polsce i na kontynencie europejskim, a także wieloletnim pracownikiem krakowskiego oddziału Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Jego zainteresowania naukowe koncentrowały się na wczesnej epoce żelaza, okresach halsztackim, lateńskim i rzymskim.