W artykule zostały omówione różne edycje i adaptacje Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa. Sklasyfikowano je według wierności tłumaczeniu, ilustracji (oryginalne versus nowe), stopnia skrócenia (wersje uproszczone dla dzieci), adaptacji (komiksy), wydań dwujęzycznych, okolicznościowych (kalendarze adwentowe) oraz wykorzystania fragmentów na artefaktach. Autor ukazał bogactwo wydań, kreatywność wydawców i niesłabnące zainteresowanie czytelników, sugerując dalsze badania nad tłumaczeniami i odbiorem różnych edycji.

Artykuł przedstawia argumenty przemawiające za przygotowaniem nowego wydania krytycznego Faraona Bolesława Prusa. Powieść przez dziewięćdziesiąt lat była wydawana, czytana i interpretowana w wersji zaproponowanej przez Zygmunta Szweykowskiego, który tekst utworu ustalał dwukrotnie: w 1935 i 1954 roku. Jest to wersja z tzw. epilogiem i w kształcie językowym opartym głównie na rękopisie, czyli niezgodna z tą redakcją autorską, na której druk pisarz wyraził zgodę. Powołując się na opinie krytyków decyzji Szweykowskiego, przede wszystkim Stanisława Pigonia i Marii Prussak, autorka artykułu przedstawia założenia nowej edycji krytycznej Faraona. Edycja ta zostanie opracowana na podstawie drugiego wydania książkowego (1901), zatem bez tzw. epilogu oraz w ostatecznym brzmieniu nadanym powieści przez Prusa.

Wywiad Dariusza Pachockiego i Wojciecha Kruszewskiego z Markiem Troszyńskim.

Rec. H. Sienkiewicz, Pisma. Powieści współczesne: „Bez dogmatu”, opracował i wstępem opatrzył T. Budrewicz oraz H. Sienkiewicz, Pisma. Powieści współczesne: „Wiry”, opracował i wstępem opatrzył T. Sobieraj, Wydawnictwo Episteme, Białystok–Lublin 2024.

Na przykładzie dwóch serii wydawanych w Instytucie Badań Literackich PAN – „Biblioteka Pisarzy Staropolskich” i „Biblioteka Pisarzy Polskiego Oświecenia” – została omówiona rola, jaką odgrywają edycje krytyczne w procesie poszerzania wiedzy o literaturze dawnej. Wydania naukowe stały się swoistym laboratorium badawczym w zakresie szeroko rozumianej historii literatury. Zadanie, jakie stawiano niegdyś przed tego rodzaju wydaniami – udostępnienie dzieła literackiego w poprawnej postaci – w praktyce badawczej ostatnich dziesięcioleci zostało uzupełnione o rozpoznanie dzieła, jego zrozumienie, objaśnienie, niezbędne skomentowanie, sprawdzenie ewentualnych similiów z literatury antycznej, czyli określenie sposobu czerpania z tradycji greckiej, łacińskiej, a także neołacińskiej. Przypomniano także najwybitniejsze osiągnięcia edytorskie obu serii wydawniczych, znaczenie innych serii, w których publikowana jest literatura dawna, sądy historyków literatury wskazujące ich znaczenie dla rewizji kanonu literackiego i odkrywania świata literatury dawnej Polski. Poszerzenie wiedzy w niewielkim stopniu przekłada się jednak na świadomość zbiorową, a w lekturach (szczególnie szkolnych) i omówieniach literatury dawniejszej często pozostajemy na poziomie wiedzy sprzed kilkudziesięciu lat.

Artykuł omawia w perspektywie edytorstwa praktycznego erozję tradycyjnego pojęcia „krytyczności” oraz terminologii z tym związanej. Biorąc pod uwagę współczesne wymogi rynku wydawniczego (ekonomika produkcji, rozwój technologiczny), a także naukowe wątpliwości co do dawnej miary „krytyczności” w świetle nowych tendencji w tekstologii, trzeba jasno stwierdzić, że tradycyjne rozumienie „edycji krytycznej” nie przystaje już do aktualnych potrzeb. Zdajemy sobie sprawę, że dążenie do ustalenia „ostatecznej wersji tekstu” (tzw. tekstu kanonicznego), co było w przeszłości celem edytorstwa naukowego, jest ideą niemożliwą do realizacji. Także odkrywanie tzw. woli autorskiej (intencji twórczej) stanowi szacowny mit anachronicznego podejścia do krytyki tekstowej. Zgodnie z sugestiami w nowszych badaniach należy dziś podchodzić z dystansem do zakorzenionych pojęć oraz brać pod uwagę w pracy nad dowolną edycją krytyczną tylko najważniejsze świadectwa tekstowe, nie zaś wszystkie możliwe wariantywności. Niezmienne zaś pozostają procedury kolaudacji oraz transliteracji tekstu, by edycja spełniała podstawowe wymogi „krytyczności”.

Autorka artykułu omawia przejście od edycji papierowej do edycji cyfrowej na przykładzie powieści Na prowincji Elizy Orzeszkowej. Analizuje wyzwania i korzyści związane z tworzeniem edycji hybrydowej, która obejmuje zarówno wersję papierową, jak i cyfrową. W szczególności skupia się na przeniesieniu komentarza edytorskiego do środowiska cyfrowego oraz na wykorzystaniu narzędzi takich jak TEI Panorama do anotacji tekstu. Edycje cyfrowe mogą przynieść badaczom twórczości Orzeszkowej realne korzyści, umożliwiając bardziej szczegółową analizę jej języka i warsztatu pisarskiego. Edycję hybrydową przygotowuje zespół edytorów pracujących nad tekstem i komentarzem, a następnie zespół cyfrowy, który dostosowuje materiał do medium cyfrowego. Edycja cyfrowa jest tworzona z wykorzystaniem standardu TEI (Text Encoding Initiative), co pozwala na szczegółowe oznaczanie i prezentowanie tekstu. W artykule omówiono przykłady na to, jak wykorzystanie środowiska cyfrowego może wzbogacić zrozumienie tekstu, oraz wykorzystanie narzędzi cyfrowych do śledzenia odmian, emendacji i koniektur, co daje całościowy obraz procesu edytorskiego.

Przewodnik edytorski za 2025 rok.

Wstęp do numeru „Jak dziś wydawać klasyków literatury? Od literatury dawnej do XIX wieku”

W artykule omówiono kształt ballady Młodzieniec zaklęty z rękopisu pierwszej części Dziadów Adama Mickiewicza i z wydań dramatu. Zwrócono uwagę na przyjęcie arbitralnych i słabo lub bałamutnie umotywowanych rozwiązań edytorskich – zwłaszcza jeśli chodzi o zakończenie ballady. Efektem jest stworzenie powszechnie znanej wersji tekstu, która jednak wcale nie jest jedyną możliwą. Prześledzono też, jak zmienia się znaczenie omawianego tekstu (potraktowanego jako symboliczny skrót dramatu) w zależności od jego uznanego przez edytora lub badacza kształtu. Stwierdzono także, że ballada ma w istocie charakter fragmentu, podobnie jak pierwsza część Dziadów.