Artykuł jest prezentacją i oceną książki Krzysztofa Pomiana Muzeum historia światowa, t. 3: Na podbój świata 1850–2020, tłum. Tomasz Stróżyński (Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2024, ss. 936).

Jedno z najwybitniejszych dzieł gotyckiego malarstwa tablicowego w Małopolsce było w dwóch minionych dekadach intensywnie badane interdyscyplinarnie w Muzeum Narodowym w Krakowie. Chodziło zarówno o rozpoznanie technik artystycznych zastosowanych na awersowej stronie Tryptyku jak i poszukiwanie pozostałości warstwy malarskiej na – rzekomo niezdobionej – stronie rewersowej. Niniejszy komunikat ogranicza się do tego drugiego zakresu. Fotografia w podczerwieni ujawniła pozostałości sceny figuralnej, którą hipotetycznie zrekonstruowaliśmy rysunkowo jako Zwiastowanie. To domniemanie zostało następnie w pełni potwierdzone dzięki użyciu skanera wielkopowierzchniowego XRF. W konsekwencji tego zmienił się nasz pogląd na kontekst funkcjonalny Tryptyku: nie mógł to być „ołtarzyk domowy” służący prywatnej dewocji lecz retabulum epitafijne, eksponowane na ołtarzu w przestrzeni kościoła i podlegające liturgicznemu rytmowi otwierania i zamykania skrzydeł. Powodzenie tego przedsięwzięcia powinno zachęcać do badania metodą skanowania wielkopowierzchniowego innych malowideł tablicowych, zniszczonych w stopniu uniemożliwiającym identyfikację tematyki przedstawień zmysłem wzroku.

Artykuł stanowi uzupełnienie luki badawczej w zakresie proweniencji średniowiecznej rzeźby z terenów dawnej ziemi chełmińskiej. Jego przedmiotem jest grupa czterech figur drewnianych z końca XIV wieku (Madonna Bolesna „z Gostkowa”, Madonna Bolesna „z Iławy”, Chrystus Pantokrator z Nowego Miasta Lubawskiego, Chrystusw Ogrójcu z Brodnicy), które dotąd były słabo rozpoznane, błędnie identyfikowane lub całkowicie pomijane w literaturze. W wyniku przeprowadzonych kwerend archiwalnych ustalono, że rzeźby najprawdopodobniej funkcjonowały w różnych świątyniach miejskich. Na podstawie analizy źródłowej oraz formalnej wskazano ich potencjalną funkcję w przestrzeni sakralnej oraz zweryfikowano wcześniejsze hipotezy dotyczące ich pochodzenia, ustalono też prawdopodobne późniejsze ich losy. Artykuł wnosi nową wiedzę do badań proweniencyjnych nad rzeźbą średniowieczną, w szczególności dzięki wykorzystaniu niepublikowanych źródeł archiwalnych i fotografii, które wraz z aneksem źródłowym dopełniają tekst.

W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie znajdują się dwie miniatury flamandzkich artystów, tworzących w relacji mistrz–uczeń. Każda pochodzi z innej kolekcji i w inny sposób znalazła się w Muzeum. Pierwsza z nich, ofiarowana w 1885 roku przez znamienitego kolekcjonera Konstantego Schmidt-Ciążyńskiego, namalowana przez Jacoba Savery’ego, przedstawia scenę Ukrzyżowania na górze Golgoty. Druga zaś, zakupiona przez Czartoryskich, autorstwa Hansa Bola, ukazuje sekwencję wiosennych miesięcy. Obydwie miniatury namalowano akwarelą i gwaszem na pergaminie naklejonym na deseczkę, jednak technologia i technika malarska, mimo tego samego kontekstu wyjściowego i wielu cech wspólnych, nie wykazuje pełnego podobieństwa. W celu opracowania warsztatu obydwu artystów przeprowadzono kompleksowe badania nieniszczące. Wykonano pomiary za pomocą fluorescencji rentgenowskiej (makro-XRF), spektroskopii Ramana (RS), obrazowania spektroskopią odbiciową VNIR, SWIR. Ponadto prowadzono obserwacje mikroskopowe, a także wykonano fotografie w światłach analitycznych. Obrazowanie makro-XRF umożliwiło identyfikację rozkładu pierwiastków w obrębie miniatur. W miniaturze Bola rozróżniono pigmenty tworzące warstwy oryginalne i pigmenty pochodzące z kolejnych warstw wtórnych. W artykule zaprezentowano wyniki badań i analiz warsztatu miniatorskiego Hansa Bola oraz Jacoba Savery’ego w ujęciu porównawczym.

Artykuł omawia historię kultu siedemnastowiecznego obrazu Matki Bożej Częstochowskiej z Drzycimia (diecezja pelplińska), będącego kopią wizerunku jasnogórskiego z przedstawieniem korony wotywnej króla Władysława IV. Zaprezentowano w nim problematykę konserwatorską dzieła, stan zachowania substancji zabytkowej i miejsce obrazu w kręgu malarstwa częstochowskiego XVII wieku. Wskazano odniesienia do innych zachowanych w regionie dzieł, które odwzorowują wygląd tzw. korony Władysławowskiej zdobiącej niegdyś wizerunek jasnogórski. W czasie prac konserwatorskich w 2014 roku odkryto pierwotną warstwę malarską obrazu z Drzycimia. Dzieło nie doczekało się jak dotąd odnotowania w literaturze naukowej.

Celem artykułu jest omówienie najnowszych badań nad XV-wiecznymi malowidłami ściennymi zachowanymi w prezbiterium kościoła Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Morągu (Prusy Górne). Malowidła te, mimo słabego stanu zachowania i niewysokiej klasy artystycznej, stanowią jeden z ważniejszych przykładów późnogotyckiego malarstwa w regionie, choć dotąd nie były przedmiotem pełnej analizy monograficznej ani porównawczej. Badania oparto na analizie źródeł historycznych dotyczących parafii w Morągu oraz na szerokiej literaturze przedmiotu. Ich podstawowym narzędziem była wnikliwa autopsja zabytkoznawcza malowideł (z naciskiem na stan zachowania), wspomagana analitycznymi technikami nieniszczącymi. Problematyka badawcza objęła historię odkrycia malowideł, przebieg kampanii konserwatorskich oraz ocenę ich aktualnego stanu. Kluczowym zagadnieniem stał się stopień autentyczności zachowanych przedstawień. Wyniki badań stanowią punkt wyjścia do dalszych, pogłębionych analiz stylistycznych i ikonograficznych.

Antependium z kościoła pw. św. Klemensa jest pozostałością dawnego wyposażenia głogowskich wnętrz sakralnych. Obiekt przetrwał zniszczenia wojenne. Wnętrza głogowskich kościołów przed drugą wojną światową zaliczano do bardzo bogatych. Podczas obrony Festung Glogau większość z nich uległa zniszczeniu. Wśród źródeł archiwalnych do naszych czasów zachowały się jedynie dwie fotografie, przedstawiające antependium: sprzed 1945 roku oraz z lat 50. XX wieku. Badania obejmowały analizę chemiczną składu pierwiastkowego zapraw oraz folii pozłotniczych. Wyniki badań pozwoliły na ustalenie szlachetności materiałów zastosowanych w warstwach wtórnych i pierwotnych. Przeprowadzone badania miały umożliwić rozpoznanie etapów technologicznych oraz chronologicznych powstawania zabytku.

Gromadzenie, zabezpieczanie i udostępnianie przedmiotów o wartości historycznej nie należy do podstawowych zadań klubów sportowych, a jednak przy wielu renomowanych europejskich drużynach działają muzea pokazujące ich historię i osiągnięcia. W ostatnich latach także w Polsce największe kluby otwierały swoje muzea. Obiektami o wartości historycznej dysponują również mniejsze organizacje, krzewiące kulturę fizyczną w wymiarze lokalnym. Ich dziedzictwo materialne nierzadko mieści się w niewielkich pokojach klubowego budynku, a nawet w prywatnych mieszkaniach działaczy. Celem niniejszego tekstu jest określenie stosunku dolnośląskich klubówsportowych do własnych zbiorów o wartości historycznej oraz związanych z tymi zbiorami praktyk, a także próba rozpoznania zjawiska i jego potencjału dla prowadzenia badań nad historią sportu w regionie. Artykuł powstał na podstawie kwestionariuszy, na które odpowiedziały 32 organizacje (założone przed 1990 rokiem) z 30 miejscowości na Dolnym Śląsku. Badania zostały przeprowadzone w ramach projektu „Ocalone Dziedzictwa. Regionalne Izby Pamięci Ziem Zachodnich i Północnych”, realizowanego przez Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu w ramach konsorcjum Sieci Ziem Zachodnich i Północnych, ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego; celem projektu jest wspieranie działalności izb pamięci. W wyniku przeprowadzonych badań udało się ustalić, że wiele klubów sportowych na Dolnym Śląsku dysponuje przedmiotami o wartości historycznej, potencjalnie użytecznymi w zakresie prowadzenia badań nad dziejami powojennej kultury fizycznej w regionie. W klubach zasadniczo doceniana jest wartość tego rodzaju dziedzictwa, jednak często działania związane z jego gromadzeniem, zabezpieczaniem oraz udostępnianiem podejmowane są intuicyjnie i nie zawsze zgodnie z dobrymi praktykami muzealnymi.

Artykuł jest poświęcony kamiennemu posągowi św. Elżbiety ze zbiorów Muzeum Narodowego w Gdańsku, dawniej – ze szpitala św. Elżbiety w Gdańsku (acc. no. MNG/SD/2/Rz). Przedstawia wpływ jego historii na stan zachowania, podjęte działania konserwatorskie wraz z ich uzasadnieniem, a przede wszystkim analizę techniki warsztatu rzeźbiarskiego: materiałoznawczą, technologiczną i stylistyczną. Wykazano, w jaki sposób rodzaj użytej skały – wapiennej opoki marglistej z kamieniołomów praskich (złota opoka, cz. zlatá opuka) – oraz biegłe opanowanie i świadome wykorzystanie szerokiej gamy narzędzi kamieniarskich przyczyniło się do powstania dzieła najwyższej klasy formalnej i artystycznej. Określono także, jakie znaczenie dla projektu badawczego „Styl piękny w redakcji czeskiej w Prusach – rzeźba kamienna z lat 1380–1400” (2018–2022, Muzeum Zamkowe w Malborku) miały prace konserwatorskie i badania przeprowadzone przy rzeźbie.

Bronisław Piotr Piłsudski to polski zesłaniec, językoznawca, meteorolog, etnolog, folklorysta, antropolog, społecznik, fotograf-dokumentalista, publicysta, ekonomista,twórca folklorystycznych i etnograficznych kolekcji, muzeolog. Jego skomplikowanyżyciorys i wieloaspektowa aktywność badawcza od lat budzą zainteresowanie specjalistów z różnych dziedzin nauki. Problematyka muzealna i kolekcjonerska stanowi jeden z ważniejszych elementów jego dokonań. Jest znany głównie z działalności na rzecz Muzeum Tatrzańskiego i jako autor pierwszego na polskim gruncie „wzorcowego modelu muzeum etnograficznego”. Zesłany za udział w zamachu na cara Aleksandra III (1 marca 1887), niemal dwadzieścia lat przebywał na wschodnich krańcach Rosji, głównie na Sachalinie. Działając na rzecz muzeów w Chabarowsku, Aleksandrowsku i Władywostoku oraz podczas gromadzenia zbiorów dla muzeów w Petersburgu wypracował metodę organizacji muzeum oraz gromadzenia materialnych i niematerialnych śladów kultury rdzennych mieszkańców tamtejszych terenów. Stał się nie tylko obserwatorem i badaczem, ale przede wszystkim rzecznikiem i obrońcą praw wynaradawianych mniejszości etnicznych, głównie Niwchów (Gilaków) i Ajnów. Po powrocie do kraju doświadczenia zdobyte na zesłaniu wykorzystał w aktywnej działalności na Podhalu. W Zakopanem utworzył Sekcję Ludoznawczą, zbierał materiały do nowego pisma „Rocznik Podhalański”, porządkował i powiększał zbiory Muzeum Tatrzańskie go, kładąc podwaliny pod jego działalność kolekcjonerską i naukowo-wydawniczą.